Door Henk Krijnen
Na het zien van de tv-documentaire Ik leef mijn eigen leven over de auteur Lale Gül schreef Jolande Withuis een scherpe column in de Volkskrant. “Het is een pijnlijk feit. De liefde jegens onderdrukten waarvoor progressieve Nederlanders zich graag op de borst kloppen vergaat zodra die onderdrukten anders denken dan zijzelf.” Kortom, links-Nederland laat Lale Gül, en alle andere vrouwen met een islam-achtergrond die een vergelijkbare keuze maken, in de steek.
Hierop verscheen op LinkedIn een vinnige reactie van Esmah Lalah, tweede op de kieslijst van GroenLinks-PvdA. “Het is een verraderlijke vorm van vrijheidsdenken: je noemt het emancipatie, maar het is in werkelijkheid een ideologische grenscontrole. Een poortwachterij waarin alleen die vrouwen welkom zijn die precies passen in het verhaal van de schrijver.”
Wij zetten beide stukken hier bij elkaar. Wat zou het mooi zijn als over dit onderwerp in volle openheid de degens worden gekruist. Zodat een hopelijk productief politiek debat op gang komt over de relatie tussen islam en vrouwenemancipatie. Met als hoofdvraag: welk progressief vrijheidsbegrip verdient de voorkeur?
***
De prijs van Lale Güls vrijheid is onvrijheid
Dit artikel is geschreven door Jolande Withuis
is socioloog en columnist van de Volkskrant.
Gepubliceerd op 27 november 2025
Het was onvermijdelijk: bij de positief ontvangen BNNVara-documentaire over schrijfster Lale Gül kwam mij meteen de documentaire van diezelfde omroep voor de geest over een eerdere afvallige moslima – Ayaan Hirsi Ali. Alleen al de titels maken duidelijk dat de teneur van Ik leef mijn eigen leven tegengesteld is aan die van De heilige Ayaan. Zo welwillend en meelevend als Gül wordt benaderd, zo kwaadaardig in 2006 Hirsi Ali.
Zij werd voorgesteld als een ijdeltuit en oplichtster, wat zuivere stemmingmakerij was aangezien zij het haar aangewreven asielleugentje allang had opgebiecht en familieleden op wie researcher Sinan Can zijn valse beeld had gebaseerd hun verklaring introkken. Niettemin was het effect van deze NSB-praktijk desastreus: Hirsi Ali, wegens islamitische doodsbedreigingen zwaar beveiligd, verloor haar Nederlanderschap en moest het land uit.
De verklaring voor het verschil in bejegening lijkt mij dat Hirsi Ali voor de VVD in de Tweede Kamer zat en als islamcritica wereldwijd indruk maakte. Gül is even kritisch over de patriarchale religie, maar haar verhaal blijft dicht bij haar ervaringen als dochter in een conservatief Amsterdams moslimgezin. Een politieke carrière heeft zij tot nu toe niet, evenmin lijkt zij een loopbaan te ambiëren als ideologe van het vrije Westen.
Een carrière als schrijfster daarentegen wel. En hier blijkt dat de documentaires weliswaar verschillen maar dat de hoofdpersonen veel ervaringen delen. Want toen Gül, die zichzelf kenschetst als progressief, voor haar column een ruimere lezerskring zocht dan die van Het Parool liep zij naar eigen zeggen tegen een muur. Alleen bij De Telegraaf was ze welkom.
Net zo liep Hirsi Ali een kwarteeuw geleden tegen een muur op bij de PvdA, waar ze werkte bij het wetenschappelijk bureau. Die partij moest van islamkritiek niets hebben, verhief de behoofddoekte Amsterdamse ambtenares Fatima Elatik tot vrouwelijk boegbeeld en zette twee latere Denk-oprichters in de Tweede Kamer. Bepaald geen keuze voor onze meest vooruitstrevende moslims. En zeker niet voor geloofsverlaters.
Het is een pijnlijk feit. De liefde jegens onderdrukten waarvoor progressieve Nederlanders zich graag op de borst kloppen vergaat zodra die onderdrukten anders denken dan zijzelf. Zo demonstreerden in 2005 zich feminist achtende academica’s tegen de opening door Hirsi Ali van het Academisch Jaar van de Universiteit van Amsterdam en in 2006 nogmaals, toen zij in Westerbork een expositie opende over de nazi-vervolging van homoseksuelen. Argument: Hirsi Ali zou wel eens iets kritisch kunnen zeggen over de islam. Dat mocht niet, en gezien de scheldpartijen die Gül om haar Telegraaf-column over zich heen krijgt mag het nog steeds niet.
Het ontbreken van linkse islamkritiek veroorzaakt zowel maatschappelijk (de groei van extreemrechts) als individueel veel ellende. Neem het reactionaire standpunt inzake de hoofddoek waarin westerse progressieven zich al vanaf de machtsgreep van ayatollah Khomeini in Iran hebben vastgebeten. Terwijl moslimmannen met hun haardos mogen pronken, moeten vrouwen en meisjes zich zodanig bedekken dat er geen lokje is te zien. (Met wat voor vrouwbeeld dat moslimjongens opzadelt laat ik hier buiten beschouwing.)
Wie hoofdbedekking weigert, riskeert uitstoting door familie en vrienden of zelfs eerwraak. Maar in plaats van de heldinnen te steunen die zich met pijn en moeite losmaken van dit seksistische voorschrift, zet GroenLinks-PvdA een moslima met compleet bedekt kapsel als topvrouw op de lijst voor de Tweede Kamer. Een klap in het gezicht van wie haar haar in de wind wil laten waaien.
Ik leef mijn eigen leven toont hoeveel leed dit aanricht. Want waar kunnen de geloofsverlaters (m/v) terecht? Niet bij de door de overheid gefinancierde Nationaal Coördinator tegen Racisme en Discriminatie met zijn islamofobie-obsessie. Voor afvalligen is Lale Gül een voorbeeld en een steunpilaar. Contact met Gül en een chatgroep moeten de eenzaamheid verlichten waarin zij door hun verlangen naar een vrij leven belanden. Als zij boeken signeert, vertellen lezeressen in tranen hoe zij hen inspireert.
Maar signeren kan niet meer; Gül, die onthoofdingsfilmpjes ontving met háár hoofd erin gemonteerd, stond ten tijde van de film onder een even streng beveiligingsregime als indertijd Hirsi Ali. Onder zo’n regime is een normaal leven uitgesloten. Terecht roept de documentaire dan ook mededogen op. De prijs van Güls vrijheid is onvrijheid.
(Bron: de Volkskrant, 27 november 2025)
***
Vrijheid verdient beter dan dit goedkope frame
Er is iets opmerkelijks aan hoe we in Nederland praten over vrouwen die breken met hun gemeenschap, en vrouwen die die gemeenschap een nieuwe vorm willen geven.
Zodra het over moslims gaat, verdwijnen echte mensen uit beeld en verschijnen er typetjes:
De afvallige als heldin
De dissident als icoon.
De moslima met hijab als wandelend bewijsstuk van onderdrukking.
Het is een narratief dat al zó lang wordt herhaald, dat sommigen het zijn gaan zien als waarheid. Maar het blijft theater. Theater dat anderen schrijven, met vrouwen als rekwisieten.
En eerlijk? Ik ben het zat.
Want echte vrijheid, de vrijheid waar sommigen zich zo graag op beroepen, gaat niet over één juiste manier van zijn.
Vrijheid betekent dat een vrouw mag weggaan uit haar gemeenschap én dat een vrouw mag blijven. Dat ze kritisch mag zijn op haar geloof én dat ze het mag omarmen.
Dat ze mag losbreken, twijfelen, vasthouden, zoeken.
Vrijheid vraagt niet om uniformiteit. Vrijheid vraagt om ruimte.
En precies die ruimte verdwijnt wanneer je drie vrouwen in één frame duwt, alsof hun levens bouwstenen zijn voor een groter ideologisch verhaal dat iemand anders wil vertellen. Het is geen analyse; het is instrumentalisering met een moreel laagje.
Wat mij het meest boos maakt is niet dat het gebeurt: het gebeurt al jaren.
Wat me boos maakt, is dat het gebeurt uit gemak. Omdat het makkelijker is om karikaturen te gebruiken dan om complexiteit onder ogen te zien.
Het is een verraderlijke vorm van vrijheidsdenken: je noemt het emancipatie, maar het is in werkelijkheid een ideologische grenscontrole.
Een poortwachterij waarin alleen die vrouwen welkom zijn die precies passen in het verhaal van de schrijver.
Als je wil praten over vrijheid, begin dan met het erkennen van diversiteit. Niet als decor, maar als werkelijkheid. Echte vrijheid betekent dat we vrouwen niet reduceren: niet tot hijab, niet tot trauma, niet tot identiteit, niet tot symbool.
Echte vrijheid betekent dat we vrouwen als mensen zien. Met tegenstrijdigheden.
Met agency. Met eigen keuzes die niet hoeven te passen in andermans comfortzone.
En dat is precies wat dit soort columns, deze ouderwetse geopolitieke fabeltjes, structureel weigeren te doen.
Het is niet moedig om oude frames te herhalen. Het is niet vernieuwend om vrouwen opnieuw op te delen in ‘goed’ of ‘fout’. Het is lui. En het staat haaks op de vrijheid waar we als samenleving zo graag over praten.
Vrijheid is geen kostuum dat je iemand aantrekt omdat het jou beter uitkomt.
Vrijheid is iets dat je een ander gunt, ook als die ander een keuze maakt die jij niet zou maken.
Zolang we dat niet onder ogen zien, blijven we verkeerde discussies voeren.
Over vrouwen, in plaats van met hen.
Over symbolen, in plaats van levens.
Over principes, in plaats van mensen.
Echte vrijheid begint wanneer dat stopt.
(Bron: LinkedIn, 30 november 2025)