Door Henk Krijnen
Buiten het dagelijkse politieke strijdgewoel presenteert Rob Jetten zijn ideeën niet als vastomlijnde waarheden. Zijn politieke wereldbeeld is minder een sluitend systeem dan een morele houding: een manier van kijken waarin vooruitgang niet vanzelf spreekt en telkens opnieuw moet worden bevochten. Politiek draait voor Jetten niet primair om macht, maar is een normatief en open project – een poging richting te geven aan een samenleving die fundamenteel veranderbaar is.
(Bron: website D66)
Jettens denken is geworteld in het sociaalliberale gedachtegoed van D66 en draagt een duidelijk persoonlijke signatuur. Hij kiest consequent voor een benadering waarin vooruitgang niet wordt gevierd als automatisch bijproduct van modernisering, maar als morele plicht wordt opgevat. Verandering is niet per definitie goed; stilstand daarentegen is in een wereld van ongelijkheid, klimaatverandering en democratische erosie vanuit een waardenperspectief onaanvaardbaar.
Vooruitgang als normatief kompas
Centraal in Jettens denken staat de overtuiging dat vooruitgang actieve sturing vereist. Hij verzet zich tegen een technocratisch vooruitgangsbegrip waarin innovatie, groei en efficiëntie als neutrale krachten worden voorgesteld. Zonder moreel kompas vergroot vooruitgang bestaande ongelijkheden en ondermijnt zij menselijke waardigheid.
Daarom verbindt Jetten vooruitgang aan klassieke waarden als vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. Deze waarden zijn geen statische grootheden, maar begrippen die steeds opnieuw een actuele invulling moeten krijgen. Klimaatbeleid gaat niet alleen over emissiereductie, ook rechtvaardigheid tussen generaties is een belangrijk issue. Digitalisering draait niet uitsluitend om snelheid; autonomie en menselijke controle zijn minstens zo belangrijk. Economisch beleid krijgt pas betekenis wanneer het mensen daadwerkelijk in staat stelt hun leven vorm te geven.
Opvallend is dat Jetten vooruitgang zelden presenteert als een radicale breuk met het verleden, misschien op het klimaatbeleid na. Verandering fungeert juist als voorwaarde voor behoud: klassieke idealen blijven relevant doordat zij worden aangepast aan nieuwe omstandigheden. Vernieuwing is in deze denkwijze geen omwenteling, maar moreel onderhoud.
Zijn mensbeeld: relationele autonomie
Onder dit vooruitgangsdenken ligt een uitgesproken mensbeeld. De burger is geen volledig autonome marktactor, noch een willoos slachtoffer van structuren. Mensen zijn weerbaar, als zij tenminste kunnen rekenen op eerlijke en betrouwbare instituties.
Abel Herzberglezing
(Bron: You Tube)
Autonomie is bij Jetten relationeel. Mensen ontplooien zich in samenhang met anderen en binnen publieke structuren. Dat verklaart zijn nadruk op onderwijs, bestaanszekerheid en een overheid die bescherming biedt tegen willekeur en onzekerheid. Vrijheid ontstaat niet buiten de staat om, maar dankzij goed functionerende maatschappelijke instituties en passende sociale voorwaarden.
Dit mensbeeld onderscheidt hem van zowel neoliberale als populistische narratieven. Waar neoliberalen risico’s individualiseren, benadrukt Jetten collectieve randvoorwaarden. Waar populisten instituties wantrouwen, zet hij in op hervorming ervan.
Het verkiezingsprogramma
Deze morele houding komt ook duidelijk naar voren in het verkiezingsprogramma van D66. Het centrale motief – ruimte maken voor vooruitgang – is veelzeggend. Vooruitgang verschijnt niet als spontane dynamiek, maar als iets dat actief mogelijk moet worden gemaakt. Dat impliceert politieke keuzebepaling, sturend initiatief en machtsverwerving.
Vrijheid wordt expliciet gedefinieerd als een voorwaardelijk begrip: zij bestaat pas werkelijk wanneer mensen over de middelen beschikken om haar te benutten. Bestaanszekerheid, toegankelijke zorg, onderwijs en een transparante overheid zijn daarmee geen sociale bijproducten, maar kernvoorwaarden van vrijheid zelf.
De staat: bondgenoot en regisseur
In Jettens denkwereld is de staat geen noodzakelijk kwaad, maar een morele actor. De overheid fungeert niet alleen als facilitator, ook als regisseur van grote maatschappelijke transities op het gebied van klimaat, woningbouw, technologie en democratische vernieuwing.
Deze verschuiving markeert een herinterpretatie van het klassieke sociaalliberalisme. Waar terughoudendheid tegenover staatsmacht ooit dominant was, wordt publieke sturing voor Jetten en D66 een ijkpunt. Zonder richtinggevende overheid blijft vooruitgang ongelijk verdeeld en uiteindelijk onrechtvaardig. Tegelijk blijft de ambivalentie zichtbaar: macht is nodig om idealen te realiseren en vormt tegelijkertijd een risico voor diezelfde idealen. Die spanning wordt niet verhuld, maar onder ogen gezien.
Democratie en technologie als morele infrastructuur
Democratie is voor Jetten meer dan een procedureel systeem; zij vormt een morele infrastructuur die voortdurend onderhoud vergt. Verkiezingen zijn noodzakelijk, doch onvoldoende zonder gedeelde normen als wederzijds respect, zorgvuldige omgang met feiten, eerbiediging van de rechtsstaat en bereidheid tot compromis. Democratische vernieuwing verbindt hij daarom direct aan de mogelijkheid van toekomstgericht beleid.
Dubbelinterview Rob Jetten en Afke Groen
(Bron: website D66)
Ook technologie wordt niet als neutraal fenomeen beschouwd. Innovatie moet de autonomie van burgers versterken en geen nieuwe afhankelijkheden scheppen. Neutraliteit is in deze visie een illusie: niets doen is net zo goed een politieke keuze, die vaak neerkomt op bestendiging van bestaande machtsverhoudingen.
Spanningen en grenzen
Toch roept deze zorgvuldige benadering kritische vragen op. Jettens morele vocabulaire is samenhangend, maar vaak ook abstract. Begrippen als vooruitgang en rechtvaardigheid inspireren, terwijl zij niet direct houvast bieden voor burgers die politiek ervaren als een strijd om koopkracht, wonen en erkenning. Zijn principiële benadering is kwetsbaar in een tijd waarin wantrouwen vaak effectiever mobiliseert dan nuance. Jettens wereldbeeld wordt niet vanzelf ervaren als redelijk.
Het verkiezingsprogramma
(Bron: website D66)
Waar anderen kiezen voor confrontatie, opteert Jetten voor voorzichtige systeemkritiek en bedachtzame institutionele hervorming. Dat voorkomt vijandbeelden, maar kan tevens afstand scheppen. In een politiek klimaat waarin eenduidig denken en emotionele beleving domineren, wordt nuance al snel opgevat als omzichtigheid. Bovendien rijst de vraag of de voorgestane progressieve hervormingen altijd voldoende diepgaand zijn. Zo kan een kloof ontstaan tussen gewekte verwachtingen en feitelijke politieke resultaten.
Vooruitgang vergt discipline
Rob Jetten erkent zeker het bestaan van spanningsvelden. Hij wil vooruitgang verankeren in waarden, zonder illusies over volledige maakbaarheid of conflictloosheid. Hij gelooft in verandering, niet in automatische verbetering. Hij heeft vertrouwen in de staat, zonder te vervallen in het idee van een allesbepalende overheid. Hij onderstreept het belang van publieke sturing maar wil die begrenzen: ook de markt heeft een rol. Hij hecht sterk aan persoonlijke vrijheid en tolerantie, als die wordt gekoppeld aan solidariteit en gemeenschapsvorming.
In deze tweeslachtigheden schuilt zowel de kracht als de kwetsbaarheid van zijn politieke project. Instituties moeten excellent functioneren, burgers bereid zijn complexiteit te verdragen. Dat vraagt om leiderschap dat weigert te verleiden met het bieden van simpele oplossingen.
Jetten schetst een optimistisch toekomstbeeld, terwijl zijn boodschap veeleisend is. In een samenleving die verlangt naar culturele houvast, bestuurlijke stabiliteit en praktische oplossingen, vergt vooruitgang een vorm van collectieve discipline. Dat is voor politici en burgers geen geringe opgave.
Verder lezen en kijken:
Kerdijklezing Rob Jetten, 4 maart 2019
D66 – Kerdijklezing door Rob Jetten
Videoregistratie
D66 – Kerdijklezing door Rob Jetten
Abel Herzberglezing Rob Jetten, 18 september 2022
D66 – Abel Herzberglezing door Rob Jetten
Videoregistratie
Abel Herzberglezing door Rob Jetten
Dubbelinterview op D66-website (samen met Afke Groen)
Mr. Hans van Mierlo stichting – Dubbelinterview Afke Groen en Rob Jetten
Het kan wél – Verkiezingsprogramma 2025–2030
D66 – Verkiezingsprogramma: Het kan wél
Lees ook:
14 missies voor Europa. Nieuwe denkers over een vrije, gelijke en democratische toekomst. Redactie: Thijs van Aken, Suzanne van den Eynden, Afke Groen; Boom, februari 2024
(Bron: website uitgeverij Boom)