Iedereen heeft het erover. Maar wat is eigenlijk populisme? De Nederlands-Amerikaanse politicoloog Cas Mudde (lees die man!) definieert populisme als een “dunne ideologie”. Het is geen volwaardige, allesomvattende ideologie zoals bijvoorbeeld socialisme of liberalisme, maar eerder een bundel ideeën, gevoelens, associaties en impressies die zich kunnen hechten aan verschillende “gastideologieën”, zoals liberalisme en conservatisme.
Dat maakt populisme ideologisch lastig te plaatsen binnen klassieke schema’s van politieke tegenstellingen. En het maakt populisme ook voor een groot deel immuun voor rationele weerleggingen en tegen-argumentaties. Populisme speelt namelijk een spel met heel andere regels.
Voor een belangrijk deel spreekt populisme mensen aan op emotioneel en gevoelsmatig niveau. En dat maakt populisme een lastige politieke tegenstander voor politieke partijen en bewegingen die binnen de democratische spelregels gewend zijn aan feitelijkheden en rationele argumenten.
Mudde’s definitie van populisme heeft twee elementen:
- Populisme verdeelt de samenleving in twee homogene en tegen over elkaar staande kampen: “het zuivere volk” en “de corrupte elite”. Het volk wordt gezien als van nature goed en homogeen, terwijl de elite als slecht en corrupt wordt afgeschilderd.
- Populisten vinden dat de politiek altijd een uitdrukking moet zijn van datgene wat het ‘zuivere’ volk wil. En populisten zijn daarbij dan natuurlijk degenen die wil van het volk vertegenwoordigen! Populisten ageren daarom voortdurend tegen rechten van minderheden, de onafhankelijke rechtspraak of onafhankelijke media. Die zien ze als belemmeringen voor de wil van het volk.
Belangrijk is dat in populistische politiek het onderscheid tussen het volk en de elite moreel van aard is, niet zozeer economisch of sociaal. Het gaat om de belangen en de wil van ‘het volk’ dat goed en zuiver is, tegenover de corruptie van de ‘elite’.
Dat staat haaks op de klassieke progressieve analyse van maatschappelijke machtsverhoudingen waarbij juist wel naar economische en sociale machtsverhoudingen wordt gekeken. En niet naar moraliteit, of een verschil tussen ‘goede’ en ‘slechte’ mensen als belangrijkste onderscheid in de maatschappelijke machtsverhoudingen.
Dat verklaart overigens ook waarom populistisch rechts GL en PVDA als elitair probeert te framen, als ‘veraf staand van het volk, van de gewone mensen’. En waarom populistisch rechts niet ingaat op de inhoudelijke argumenten van GL en PVDA die de sociale ongelijkheid en de economische machtsverhoudingen in Nederland ter discussie willen stellen.
Hoe Progressieve Politiek de Democratie Kan Versterken
Progressieve politiek van GL/PvdA kan op verschillende manieren een tegenwicht bieden aan populisme en zich profileren als de tegenpool van het populisme van PVV en de andere partijen aan de rechterkant van het Nederlandse politieke spectrum.
- Aanpakken van Economische Ongelijkheid: Progressieve politiek richt zich op een eerlijkere verdeling van welvaart, sterkere sociale vangnetten en investeringen in onderwijs en werkgelegenheid, wat de stabiliteit en het vertrouwen in het systeem kan vergroten.
- Inclusie en Gelijkheid: Progressieve politiek betekent consequent pleiten voor een samenleving waarin iedereen gelijke kansen en rechten heeft, ongeacht achtergrond. Nederland is van alle hier legaal verblijvende burgers, ongeacht afkomst. Burgerschap en niet etnische afkomst staan centraal.
- Versterken van Democratische Instituties: Een onafhankelijke rechterlijke macht, een vrije en diverse pers en transparantie en goede kwaliteit van besluitvorming door politieke organen. Dit zijn essentiële pijlers van een gezonde democratie die onder druk kunnen komen te staan door populistische politiek. Progressieve politiek moet deze pijlers van de democratie juist consequent verdedigen en ervoor zorgen dat deze instituties ook de middelen en ruimte krijgen om hun belangrijke werk naar behoren te verrichten.
- Dialoog en Burgerschap: Waar populisme vaak polariseert, bevordert progressieve politiek de dialoog, kritisch denken en actief burgerschap. Dit betekent ondermeer werken aan onderwijs dat mediawijsheid en democratische waarden stimuleert en aan platforms voor burgerparticipatie op lokaal, provinciaal en nationaal niveau.
- Bescherming van Minderheden en Mensenrechten: Progressieve politiek stelt de bescherming van mensenrechten en de rechten van minderheidsgroepen centraal. Dit is cruciaal, omdat populistische bewegingen altijd bezig zijn om minderheden als zondebok te gebruiken.
- Internationale Samenwerking: Populisme leidt tot nationalisme en isolationisme. De buitenwereld wordt gezien als een bedreiging van ‘het volk’. Progressieve politiek erkent daarentegen het belang van internationale samenwerking en multilaterale oplossingen voor grensoverstijgende problemen. Dus niet ‘minder Europa’, zoals populistisch rechts de hele tijd roept maar een beter en democratischer Europa, dat niet als de belangenbehartiger van grote multinationals functioneert maar de belangen van burgers voorop stelt.